Nhìn lại đám cưới mấy chục năm trước, khi chú rể tô son còn quà cưới chỉ là phích nước sôi...

Chuẩn bị cho đám cưới

Những năm cuối thế kỉ trước, dù là ở nội thành hay các làng vùng quê ven đô, cư dân Hà thành vẫn giữ nếp sống trong chung thủy xóm giềng thuần túy, việc của mỗi nhà cũng là việc chung của cả làng phố, đầy đủ đều có trách nhiệm và tình nguyện. Vì thế, mỗi khi nhà người nào có đám hỷ, gia chủ đều thấy nhẹ bỗng và đại chúng đều vui như tham gia vào lễ hội thông thường. Nét đọng lại trong ký ức người Hà Nội xưa là tính tập thể sâu sắc, biểu thị trong công việc sẵn sàng, diễn ra và chấm dứt.

Nhớ đám cưới xưa, một nhà báo hỷ là láng giềng láng giềng, họ hàng gần xa đều đến góp tay hiến đâng.

Thời bao cấp, cha mẹ có đàn ông cưới phi tần đều đi mượn vay phiếu làm thịt, tem vải, tích góp tậu bột mì, trứng, tuyến phố khiến cho bánh quy gai, quy xốp, vòng vừng, xin tiêu chuẩn mua thuốc lá Điện Biên, Thủ Đô bao bạc, Sông Cầu, rượu cam, chanh, mơ, táo... về chất đầy nhà, cái gì cũng dân gian.

Đôi trẻ thì dắt tay nhau ra tiểu khu chứng nhận kết duyên. Sau khi có giấy đạt yêu cầu, đem ra khu chợ ở Tràng Tiền sẽ được mua miếng vải đủ may 1 cái chăn hoặc 1 cái màn, ra phường Bạch Đằng sẽ được mua 1 cái chiếu và 1 chiếc giường giẻ quạt với giá khuyến mại...

Cỗ bàn được nấu tại gia, công chúng chia việc vừa làm vừa chuyện trò rất vui tươi.

Vui nhất là trước lễ ăn hỏi, cô dì, chị em họ hàng nhà gái xúm xít chế biến trầu cau, mứt sen, chè, cười đùa trêu chọc nhau rộn rã cả xã. Nhiều lúc có một số anh bạn teen đi qua liếc trộm dàn nữ tú ngồi ríu rít bên nhau, buông lời chọc ghẹo vui mừng, láng giềng quen nhau thì sà vào làm cùng, lấy cớ chuyện trò đong đưa. Phổ quát người mong đến đám cưới khách hàng nào đó trong họ cũng chỉ vì mến mộ cái không khí chuẩn bị trước lễ kết duyên, mộc mạc đơn sơ mà đầy tình cảm như thế. 

Ngày xưa không có tủ lạnh nên mọi thứ tiệc tùng phải làm sẵn trong khoảng đêm tối. Nhà bạn nào có đám là huy động hết già trẻ gái trai, nào là thái su hào, khiến nộm, khiến cho gà, ngâm măng, đãi đỗ, đồ xôi… Mặt tiền, sân bãi không có để bày cỗ, nhà nào ở xã cổ lỗ thì càng chật hẹp, đầy đủ phải "mượn" hiên nhà láng giềng xung quanh, cả dãy ghép lại mới đủ 1 rạp. Các loại bếp trong khoảng mạt cưa, củi lửa, than dầu xếp đầy khoảng sân rộng, nổ lép bép xen lẫn tiếng cười nói giòn tan của đại chúng. Nồi niêu, xoong chảo, bát đĩa, ấm chén… tất tật đều mượn của họ hàng, bạn bè, còn phông bạt, bàn ghế, khăn trải bàn vay của vườn trẻ, bến xe, tổ chức…

Đám cưới bây chừ chỉ cần bỏ tiền ra thuê đội ngũ chuyên đơn vị sự kiện là có vừa đủ mọi thứ cần thiết trong khoảng A - Z cho sự kiện trọng đại cả đời.

Nếu như như hiện thời chỉ cần bỏ một khoản tiền ra hẳn nhiên yêu cầu là có ngay rạp ăn hỏi, vu quy cực kì trọng thể, đủ kiểu đẳng cấp Tây Tàu, vn mà không cần phải động tay nghĩ ngợi gì, với những cụ thể lộng lẫy trong khoảng cổng chào đến phông cưới, chữ in tân tiến, xinh xắn, thì Hà Nội ngày xưa, việc trang trí đám cưới là niềm vui tự làm như cắt, dán, trổ, xé hình trang trí và khác biệt là hình cô dâu chú rể, chữ lồng dán trên tường và trên phông cưới. Chắc hẳn đa dạng người vẫn nhớ những cái phông vải xanh lét, dán chữ hỷ đỏ, cố nhiên tên cô dâu chú rể làm cho thủ công, dán cả trên màn cưới, hẳn nhiên búp bê Nga, lật đật, hoa thược dược, lay ơn xếp thành hình trái tim, bồ câu... trên ga giường.

Lối trang trí phòng tân hôn nhiều năm trước khác hẳn hiện giờ.

Chụp ảnh cưới

Thập niên 80 - 90 của thế kỷ trước, đám cưới Hà thành cũng được coi là "sang - xịn - mịn" hơn ở phổ quát vùng miền khác, nên công đoạn tự sướng cưới có phần chỉn chu hơn. Các tiệm ảnh quanh co khu Bờ Đại dương lúc nào cũng đắt hàng khi tham gia mùa cưới, thời ấy chưa có máy ảnh khoa học số, photoshop, studio, ekip nhiếp ảnh... phức hợp như hiện giờ nên lúc nào cũng chỉ có 1 bác thợ ảnh xách máy cơ mập mạp, đội mũ nồi, đeo kính, còn cô dâu chú rể mặc đồ cưới đứng trước... tấm phông trắng, hoặc ra vườn hoa ngồi giữa bãi cỏ, tạo hình đơn giản, dễ ăn hình.

Ảnh cưới cô dâu chú rể thời xưa có khi chỉ đơn giản như thế này.

Đám cưới xưa có tầm chục cái ảnh đen trắng là đầu tư to lớn lắm rồi, còn kết hôn thời tân tiến là có đủ loại ảnh màu phóng to phóng nhỏ tuổi, album loại dân dã khoảng 20 - 30 trang, ép gỗ từ 3 – 7 triệu đồng có kèm phụ kiện của cô dâu chú rể. Chụp ảnh ngoài trời hiện giờ thường phải có 4 - 5 người dịch vụ, nào bê váy, nào điểm trang dặm phấn cô dâu, nào "culi" bưng bê đồ cả ekip... Sau cả một ngày di chuyển đến mấy địa điểm, rồi lăn lê, dao động tạo dáng theo "đạo diễn", hai hero chính không giảm thiểu khỏi mệt mỏi, chả thấy sướng đâu chỉ thấy "hành xác". Nhưng bù lại là những bức tranh long lanh như diễn viên, khác hẳn ảnh đen trắng mộc mạc thời xưa.

Những bức tranh cưới lung linh sắc màu thời hiện đại.

Đi tự sướng cưới ngoài trời thì cầu kỳ gấp trăm lần ngày xưa, có khi gần chục người đi theo để phục vụ cô dâu chú rể.

Thiệp cưới

Một trong những điểm đặc biệt lớn khi so sánh đám cưới xưa với nay là thiệp mời cưới. Ngày xưa, đơn giản chỉ là mời miệng, nhà nào có yếu tố kiện thì có tờ giấy báo cáo thì giờ vị trí. Còn bây giờ, khuynh hướng mới là chuyển sang đặt kiến tạo cả bộ bao gồm thiếp mời, thiếp báo hỉ, thư cảm ơn, hộp quà lưu niệm, tiến thưởng cảm ơn đến dự đám cưới… khá cầu kỳ. Giá cả mà chủ nhân đầu tư cho một chiếc thiệp cưới cũng chẳng phải rẻ, bởi nó bộc lộ độ sang của đám cưới cũng như gu thẩm mỹ và ý tưởng của đôi tân lang tân nương cho ngày trọng đại nhất đời mình.

Thiệp cưới bây chừ cầu kỳ, nhiều chủng loại, phổ biến phong cách khác biệt theo những ý nghĩ đó kiến tạo sáng tạo, rất dị.

Nghi thức

Đám cưới thời chiến không có những nghi lễ rình rang như ăn hỏi, đưa dâu, rước dâu, thậm chí cũng không có cả sự chứng kiến của thân phụ mẹ, ông bà, chỉ có sự góp mặt của chỉ đạo, bạn bè, đồng đội với dăm đĩa thức uống, trà xanh, thuốc lá, ngô rang... gọi là chia vui cùng các đôi vợ chồng trẻ. Thiếu ăn thiếu mặc, lấy đâu ra mà bày đặt rình rang.

Kết duyên thời chiến tranh - "vui duyên mới không quên nhiệm vụ".

Phông cưới hồi đó không dán chữ "hỷ" mà chỉ toàn khẩu hiệu: “Nước nhà trên hết, tiền tuyến trước nhất,” “Vui duyên mới không quên nhiệm vụ,” “Phần nhiều cho tiền phương”… Buồng vui vẻ của cô dâu, chú rể là những căn lều nho nhỏ nhắn, không có giường cưới, chỉ có hai cánh võng mắc song song. Đơn sơ túng thiếu vậy thôi, nhưng biết bao sinh linh nhỏ xíu đã ra đời trong giai đoạn gian nan ấy, từ những đám cưới giản dị nơi hậu phương.

Nghi tiết cưới hỏi phổ thông nguyên tắc trong một gia đình danh gia vọng tộc Hà Nội xưa.

Từ miếng trầu têm cánh phượng tới trà nước, ăn uống... đều được chuẩn bị chú ý, cẩn trọng.

Một bức ảnh cá biệt trong lễ ăn hỏi vài chục năm về trước, cô dâu chú rể ăn vận giản đơn, với sính nghi truyền thống.

Tráp ăn hỏi hiện nay có rộng rãi biến tấu về đồ lễ và được trang trí rất cầu kỳ, tao nhã, phù hợp với ý muốn của gia chủ.

Chiến tranh xong xuôi, tự do lập lại năm 1975, cả nước hoan hỉ trong thú vui thành công, đám cưới Hà thành cũng được thổi luồng gió mát với đẳng cấp cưới kiểu mới. Nghi thức, lễ thức cưới ở Thủ đô cũng đổi mới thích hợp với lối sống mới, từ 6 nghi lễ giảm xuống 3 lễ nghi như hiện nay: dạm ngõ, ăn hỏi và lễ cưới. Sính nghi ăn hỏi bây chừ cũng khác, ngoài các mâm truyền thống như trầu cau, rượu thuốc, xôi gà... thì đồ lễ biến tấu đi rất nhiều, nào lợn sữa, nào quà bánh toàn ngoại nhập Mỹ, Anh, Úc. Có nhà chơi trội thì khiến cho hẳn... mâm hỏi toàn vàng biếu thẳng nhà gái. Hình như, còn có rước dâu bằng siêu xe, tàu bay, trực thăng... khi mà chỉ một số chục năm về trước thôi, thuê được cái xe Hải Âu đón dâu là mát mặt lắm rồi.

Rước dâu thập niên 50, nhà giàu đã có xe sang rồi...

... tới 2016 đã được nâng cấp thành dàn siêu xe tiền tỷ, hoành tráng và đậm chất hình thức.

Thế kỷ 21 thì cặp đôi nào sắp cưới chỉ việc dắt tay nhau đem chứng minh thư đi đạt yêu cầu, cầm tờ giấy đóng dấu về nhà, thế là xác thực "tù bình thường thân" bên nhau trọn đời. Còn ngày xưa chưa có giấy má đạt yêu cầu kết hôn, tờ nạp cheo coi như tờ giá thú. Khoản tiền cheo được sử dụng vào việc đào giếng, đắp các con phố, lát gạch, xây cổng làng... Lệ này đã được huỷ bỏ gần 1 thế kỷ. Nhưng, mỗi khi nhắc đến những nghi lễ, nguyên tắc của đám cưới xưa thì vẫn gợi lại phổ quát kỷ niệm bồi hồi, chỉ thế hệ ông bà, thân phụ mẹ mới nắm bắt.

Tiệc cưới, phục vụ

Sự phát triển thịnh trị của phong trào đám cưới mới ở Thủ đô cũng mở màn cho việc kiến tạo các ban nhạc chuyên phục vụ đám cưới tham gia thập niên 80. Những phiên bản nhạc được chuộng như “Tình khúc trên Thảo Nguyên,” “Đôi bờ,” “Chiều Matxcơva” (Nga) hay ca khúc cách mạng như “Trường Sơn đông, Trường Sơn Tây,” “Tôi người lái xe”... đám cưới nào cũng phát, hoặc có người lên hát khắp nội ngoại ô. Do ảnh hưởng của đời trước từ Liên Xô về nên một vài đám cưới ở Thủ đô khởi đầu có nhảy. Hoàn thành lễ nghi, quần chúng bật nhạc và ấp ôm nhau khiêu vũ. Điệu nhảy đầm chủ chốt là “Sông Hồng,” dựa trên nền nhạc của đĩa hát “Cây xương rồng”.

Các ban nhạc đám cưới đẳng cấp Liên Xô thế kỷ trước.

Và dàn ca kỹ dễ thương, sang trọng của đám cưới bây chừ.

Đầy đủ phong tục truyền thống tốt đẹp không còn được giữ lại, ý thức đơn vị đám cưới "tình làng nghĩa xóm" dần mai một, mọi người bận bịu đi học đi làm cho, sát vách nhau nhưng không thể chạy sang giúp sức trong khoảng cọng hành đến cái bát như thời xưa, nên mọi thứ chuyển hoàn toàn sang thanh toán phục vụ: nấu cỗ, dựng rạp, thuê người bưng tráp... làm cho đám cưới mang màu sắc thương nghiệp hóa, dễ làm người ta liên tưởng đến kiểu cưới "công nghiệp". Rất hi hữu để mua được một đám cưới công ty tại gia, đa số bây chừ đều gửi gắm nhà hàng từ A tới Z. Vừa luôn thể vừa tán thành.

Khoảng giữa thế kỷ 20, giới thượng lưu Hà thành đã mở đầu chuyển khuynh hướng tổ chức tiệc cưới ở nhà sang các nơi nghỉ ngơi lớn.

Không khí vui mừng rộn rã trong tiệc cưới ân cần ngày xưa trong những bức tranh cũ riêng biệt.

Tiệc cưới hiện thời được bao trọn gói tại các trọng tâm sự kiện, nhà hàng, nơi nghỉ ngơi 5 sao...

Tiệc cưới là khoản chi tốn kém của gia chủ nhưng lại là khoản thu lãi lớn nhất trong các dịch vụ cưới hỏi. Vì là sự kiện trang trọng cả đời người nên không ít mái ấm đã thẳng tay doanh nghiệp tiệc ở những khách sạn hàng đầu Thủ đô với cung phương pháp dịch vụ nhiều năm kinh nghiệm, phòng ăn quý phái, phổ quát và phổ thông dịch vụ đi kèm. Thời bao cấp lấy đâu ra dàn phù dâu phù rể mặc đồ tông xuyệt tông, kèm nhóm thiên thần nhí tung hoa, trải thảm, hộ tống cô dâu chú rể tới bục lễ thức, cắt bánh cưới, đổ rượu vang lên tháp ly, MC dẫn chương trình, ca sĩ vũ công hát múa khi khách dùng tiệc... và cả đống thứ rườm rà hoa mỹ khác nhằm mục đích tạo thêm tuyệt vời cho đám cưới như hiện thời?

Cô dâu chú rể

Đôi vợ chồng trẻ Thủ đô trong đám cưới của bản thân cuối thế kỷ trước.

Điểm khác biệt được quan tâm nhất chính là đây, cặp hero chính của mọi lễ thành hôn. Thập niên 80 - 90 của thế kỷ trước, hầu hết đám cưới nào ở Thủ đô cũng thấy chú rể dùng xe đạp, xe máy vòng nói quanh thị trấn phường, chở cô dâu ôm hoa khóc khóc lóc về nhà chồng. Chạy theo xe là đám trẻ tinh nghịch, tìm hiểu xem mặt cô dâu chú rể, hát ầm ĩ bài đồng dao mà người Việt người nào cũng thuộc lòng:

"Cô dâu chú rể

Đội rế lên đầu

Đi qua đầu cầu

Đánh rơi cái rế

Cô dâu ngồi khóc

Chú rể đứng cười"

Đưa cô dâu về nhà chồng bằng xe đạp, xe máy là hình ảnh không xa lạ trong đám cưới thời xưa.

Để có dung mạo tươi tỉnh trong đám cưới, các chú rể ngày xưa thường được trang điểm bằng chút phấn sáp trước khi đến nhà gái đón dâu. Mặt trắng, môi đỏ và đầu bổ luống là điểm phổ biến thường thấy của tân lang trong các bức chụp cũ, và có khi chính bố chúng ta cũng thế!

Y phục cưới theo định nghĩa của bạn teen thời đó là chưng diện hơn, bằng vận hơn, khác hơn so với ngày thường. Cô dâu mặc áo dài, chú rể comple. Dĩ nhiên, chẳng phải người nào cũng có vấn đề kiện để may đo, vì chi phí may vest ngày xưa khá đắt đỏ, quần chúng thường vay của nhau, hoặc "tái chế nhạo" từ những miếng vải trắng thừa, có gì tận dụng nấy. Cô dâu mới thường ngồi trên giường với bộ váy trắng muốt, tay đeo găng tay dài, ôm bó hoa lay ơn, thược dược, tấn công phấn như bạch tuyết, môi đỏ chót. Còn cô dâu bây chừ thì make up theo đủ kiểu đẳng cấp: Hàn Quốc, châu Âu, Thái Lan... và hoa cưới thì trăm nghìn kiểu.

Cả cô dâu lẫn chú rể trong đám cưới thập niên 70 - 80 đều tiến công phấn trắng và tô môi đỏ trong những tấm ảnh cưới.

Cô dâu được trang điểm cầu kỳ nhất, với váy dài, bít tất tay tay dài, và bó hoa dài đặc biệt phong cách Thủ đô cũ.

Các cô dâu thời nay thì được điểm trang theo rộng rãi khuynh hướng không giống nhau, từ châu Á đến châu Mỹ, tuỳ thị hiếu và nét đẹp tự nhiên.

Vàng cưới

Thời xưa, quà tặng của khách thường là xoong, chậu, phích nước, chậu thau, bếp dầu, lốp xe đạp, ruột phích nước, vỏ phích, bát sứ Hải Dương. Người nào không có thì sang dự chia vui ý thức. Nói tầm thường là những thứ giản dị, thực tiễn và có ích cho cuộc sống của đôi vợ chồng mới cưới. Mọi người ngồi nói chuyện, cười đùa thật rôm rả tới tận xế chiều chưa muốn về.

Đa dạng người đi dự đám cưới hiện nay chỉ nhanh nhẹn kiếm cái hòm đựng phong bì, nhét vào là xem như đã hoàn thành vàng mừng, quy ra tiền theo thiên hướng là ổn nhất.

Còn hiện nay, đám cưới tử tế hơn, to lớn hơn nhưng lại thiếu đi cái gần gũi, vô tư ngày ấy. Khách tới ăn cưới việc trước tiên là mua chiếc hộp đỏ để bỏ phong phân bì. Vào ăn cỗ, giả dụ cụng ly được một lần với cô dâu, chú rể và mái ấm là đã đủ lễ, còn không thì ăn dứt cứ không người điều khiển đứng lên ra về. Người nào ăn trước, về trước, ai ăn sau, về sau. Có người đi ăn cưới thậm chí chẳng nhân thức mặt cô dâu, chú rể. Kể cũng bi hùng và có gì đó giống như... đi nghĩa vụ, chứ chẳng phải là chia vui với mái nhà người ta. Ngoài ra, quà cưới bây chừ không còn nguyên vẹn ý nghĩa như trước.

Xem nhiều hơn: bơm hỏa tiễn